Celem pracy jest analiza dziejów polskiej myśli narodowej od początków jej istnienia, do momentu wejścia Polski do Unii Europejskiej, czyli od końca XIX wieku do początku XX wieku. Podjęta tematyka pozwala przyjrzeć się dokładnie obozowi narodowemu, jego historii i myśli politycznej zaznaczonej w poszczególnych okresach działalności.

W dzisiejszych czasach pamięć o obozie narodowym wydaje się być zapomniana, a rola, jaką spełnił- marginalizowana. Wydawane są raczej negatywne osądy mówiące, że myśl narodowa, bądź narodowo-radykalna jest tożsama z faszyzmem lub nazizmem. Przywołanie dorobku ideowego i dziejów narodowców ma na celu ukazanie, jak ważną rolę odegrali oni w historii Polski oraz jak walczyli za nią i za Polaków.

W pierwszym rozdziale został przedstawiony krótki rys historyczny obozu narodowego oraz co charakteryzowało polską myśl narodową na początku jej istnienia. Przez cały wiek XIX dominował w Polsce romantyczny nacjonalitaryzm, który miał często charakter rewolucyjny. Został on określony przez Romana Dmowskiego „patriotyzmem starej daty”. Tego stanu rzeczy można się dopatrywać w braku niepodległego państwa polskiego. Doktryna narodowa została sprecyzowana dokładnie przez Dmowskiego. Jego myśl narodowo-niepodległościowa (koegzystująca z myślami socjalistyczną i ludową) była innowacyjnym pomysłem w walce o niepodległość, gdyż w świadomości narodu polskiego utkwił obraz wielo-kulturowej, tolerancyjnej Polski. Przy badaniu myśli politycznej odrodzonych po 1989 ugrupowań narodowo-radykalnych konieczne jest nawiązanie do tradycji polskiego ruchu narodowego.

W rozdziale drugim przedstawiono w jaki sposób, w miarę upływu lat w obozie narodowym dochodziło do wielu konfliktów, najczęściej o podłożu organizacyjnym i odnośnie podejścia do demokracji i liberalizmu. Po przeciwnych sobie stronach stali „młodzi” i „starzy”- działacze ruchu narodowego. Od roku 1926 nastąpił przełom w obozie narodowym. Wraz ze zmieniającą się sytuacją polityczno-historyczną na arenie międzynarodowej i w Polsce, myśl narodowa zaczęła ulegać przeobrażeniom i zmierzać w kierunku bardziej radykalnym. Skutkiem tego było rozczłonowanie organizacyjne struktur narodowych, w obrębie których poszczególni członkowie reprezentowali mniej lub bardziej odmienne spojrzenie na politykę.

W rozdziale trzecim omówiono trudną sytuację formacji narodowych podczas okresu II wojny światowej i Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Podczas wojny, mimo rozbieżności zaznaczających się w łonie endecji, w ruchu narodowym starano się utrzymać jedność w walce z okupantem. Istniały nawet tendencje do podjęcia współpracy z wrogim obozem skupionym wokół marszałka Józefa Piłsudskiego, a w szczególności z jego prawym skrzydłem. Opisując dzieje myśli narodowej, należy przeanalizować okres Polski Rzeczpospolitej Ludowej, którym był czasem niewątpliwie równie trudnym co II wojna światowa. Wraz z porządkiem jałtańskim i ekspansjonizmem ZSRR, Polska znalazła się w dramatycznej sytuacji, a działaczy narodowych osadzano w więzieniach lub mordowano za krzewienie pamięci o Polsce narodowej i nienawiści do komunizmu. Próbowano zatrzeć pamięć o ruchu narodowym poprzez wyniszczanie narodowców.

W ostatnim rozdziale posłużono się odwołaniem do wizji społeczeństwa i państwa w myśli politycznej poszczególnych formacji narodowo-radykalnych, jako współczesnych kontynuatorek myśli obozu narodowego. Istotna jest analiza,  w jaki sposób ugrupowania narodowe odrodziły się po długiej przerwie znikomej obecności na polskiej arenie politycznej oraz, jak przystosowały się do nowej rzeczywistości. Przywołano dorobek ideowy myślicieli Narodowej Demokracji: Romana Dmowskiego, Zygmunta Balickiego i Jana Ludwika Popławskiego. Ugrupowania, które nawiązują do myśli Romana Dmowskiego nazwano „neoendecją”. Przedmiotem zainteresowania będzie tu także zbadanie ideologii neoendeckiej oraz wszelkich zmian, jakie zaszły w tradycyjnej doktrynie obozu narodowego i przedstawienie poszczególnych części składowych ideologii na przykładzie formacji skrajnych, które pozostają obecnie wykluczone z życia politycznego.

Początki ruchu narodowo-demokratycznego na ziemiach polskich sięgają lat osiemdziesiątych XIX wieku. Ruch ten zaczął się kształtować w specyficznym okresie dla Polski. Po klęsce powstania styczniowego polskie społeczeństwo żyło w stagnacji. Taki stan rzeczy doprowadził do rozwinięcia się koncepcji ugody wobec zaborcy. Ludzie, którzy jej się sprzeciwiali i widzieli jeszcze nadzieję dla Polski, po części rozumieli tych, którzy mniej protestowali przeciw obecnemu stanowi rzeczy- istniała obawa przed utratą „wszystkiego”. Praca organiczna zastąpiła romantyczne hasła powstańcze. Odnosiła się ona głównie do strefy gospodarczej, co jeszcze bardziej pogłębiło sceptycyzm polskiej ludności w sprawie odzyskania niepodległości. Wyłaniający się w tych czasach ruch narodowy zakładał sprzeciwienie się polityce ugodowej wobec zaborcy i żywiołowym planom powstańczym oraz biernemu oporowi, pozbawionemu konkretnego programu politycznego.

Pod koniec XIX wieku założono we Lwowie  organizację Lud Polski, której odezwa z sierpnia 1881 była pierwszą próbą programu niepodległościowego po upadku powstania styczniowego – jej głównymi działaczami byli Zygmunt Balicki i Bolesław Limanowski. Zbliżywszy się do pułkownika Miłkowskiego i innych „patriotów starej daty” (tj. epigonów romantyzmu politycznego) Balicki wziął udział w zorganizowaniu tajnej organizacji- Ligi Polskiej (1887). W późniejszym czasie założono Związek Młodzieży Polskiej „Zet” i zredagowano jego statut oraz formę organizacyjną. W późniejszym okresie „Zet” włączono do Ligii Polskiej. W 1893 przemieniono Ligę Polską w Ligę Narodową o wyraźnie już skrystalizowanej ideologii nacjonalistycznej. Program organizacji opierał się na pragmatyzmie, ideologii nacjonalistycznej oraz efektywnym sposobie zorganizowania pracy politycznej. Z upływem lat Dmowski przestał zgadzać się z programem Ligi Polskiej narzuconej przez starszych działaczy- Popławskiego i Balickiego- utworzył w 1983 roku Ligę Narodową, dzięki której zainicjowano nowy etap w walce o niepodległość Polski poprzez zjednoczenie do tych działań Polaków we wszystkich zaborach.  Głównym miesięcznikiem założonym przez Dmowskiego był „Przegląd Wszechpolski” kolportowany od początku XX wieku na terenie wszystkich zaborów.  W 1897 członkowie Ligi Narodowej założyli Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, które istniało i działało na terenie wszystkich zaborów, w późniejszym czasie przekształciło się w jawnie działającą partię polityczną. W zaborze rosyjskim Stronnictwo wzięło udział w wyborach do Dumy. Posłowie SND, między innymi Roman Dmowski i Władysław Grabski utworzyli w niej Koło Polskie. Zgodnie z programem w Narodowej Demokracji zwalczano zaciekle lewicę zarówno rewolucyjną SDKPiL, jak i niepodległościową-PPS Piłsudskiego.

Narodowi Demokraci do roku 1908 postępowali bardziej racjonalnie, niż obóz piłsudczykowski. Zaniechali walki zbrojnej o niepodległość państwa polskiego na rzecz zaprzestania walki z Rosją. Powstania narodowe w XIX wieku nie przyniosły pozytywnych rezultatów, a jedynie przyczyniły się do jeszcze większego ucisku i wynaradawiania. Nadzieja Narodowych Demokratów skierowała się w stronę domniemanego konfliktu między Rosją a Niemcami. Sądzili, że Rosja zwycięży i wkrótce  zjednoczy wszystkie trzy zabory; z czasem zacznie się demokratyzować, co pozwoli Polsce na autonomię, a nawet i niepodległość.

Podczas trwania pierwszej wojny światowej w ruchu narodowym opowiedziano się po stronie państw ententy,  najpierw Rosji, tworząc Legion Puławski, a później, po klęskach armii rosyjskiej, Komitet Narodowy Polski (1917-1919) w Paryżu i Błękitną Armię gen. Hallera.

Sytuacja dla Polski okazała się bardzo korzystna, bo wszyscy trzej zaborcy ponieśli klęskę w I wojnie światowej. Dzięki zabiegom dyplomatycznym Dmowskiego na konferencji w Wersalu, Polska odzyskała Pomorze i w dużej mierze również Wielkopolskę i część Górnego Śląska gdzie dominujący ruch narodowy odegrał istotną rolę w powstaniach przeciw Niemcom.  Tym samym Polska odzyskała prawie wszystkie ziemie utracone w rozbiorach na rzecz Prus. Po odzyskaniu niepodległości w ruchu narodowym zorganizowano partię polityczną pod nazwą Związku Ludowo-Narodowego (przekształcony w 1928 w Stronnictwo Narodowe). W pierwszych latach powojennych Narodowa Demokracja dominowała na polskiej scenie politycznej, udało jej się uczestniczyć w rządach, ale nie powiodło jej się zdobyć większości w sejmie, a także pełni władzy. Początkowo w szeregach ZLN-u zasiadali przedstawiciele zarówno endecji, jak i przedstawiciele opcji narodowo-konserwatywnej i chadeckiej. Dzięki ZLN zmienił się sposób patrzenia na religię katolicką i Kościół, co miało swój wyraz w zmianie ich określenia w konstytucji. W sejmie reprezentanci endecji zaciekle zwalczali polityków lewicowych, którzy postulowali rozdział Kościoła od państwa. W ZLN zakładano wychowanie Polaków zgodnie z zasadami religii katolickiej, a Kościołowi przyznano całkowitą wolność ze wskazaniem, że to Kościół wiódł prymat w wychowaniu społeczeństwa- przed rodziną, szkołą i państwem. Ludwik Bujalski (jeden z członków Ligi Narodowej) skłaniał się ku wzorowi „Polaka-katolika”. Według niego patriotyzm od zawsze posiadał konotacje z religią chrześcijańską.

Zważając na dużą obecność posłów lewicowych opcji politycznych oraz mniejszości narodowych w parlamencie, ZLN miał charakter demoliberalny. Taki stan rzeczy wzmacniał koncepcję „państwa narodowego” zarówno w partii, jak i wśród jej sympatyków. Powyższy zamysł państwa narodowego obejmował Polaków w sensie etniczno- rasowym, a nie wszystkich obywateli państwa polskiego. Kluczowym celem dla tej organizacji miało być osiągnięcie demokracji parlamentarnej. Program ZLN przewidywał poparcie dla gospodarki liberalnej. Chęć osiągnięcia przez członków endecji sukcesu politycznego w parlamencie wraz z upływem czasu skłoniła ich do zwrócenia się bardziej w stronę postulatów Kościoła. Jednak ugrupowanie nie wybiło się znacząco ze swoimi postulatami, które stanowiły okres przejściowy między endecją „starej daty” a działalnością OWP.

W 1922 roku założono organizację o nazwie Młodzież Wszechpolska (MW). W swojej deklaracji uzgodnili, że naród był najwyższym dobrem. Znaczenie religii chrześcijańskiej miało dla tej organizacji znaczenie poboczne, co wzbudzało sprzeciw i zatargi z katolickim ugrupowaniem „Odrodzenie”. Wynikiem tych wieloletnich sporów MW wydała w 1925 roku nową deklarację ideową, w której wskazano na istotną rolę chrześcijaństwa w życiu każdego Polaka. Tak istotną zmianę można tłumaczyć wzrostem religijności wśród młodego pokolenia patriotów udzielających się endecji lub tych, którzy z nią sympatyzowali.

W Polsce termin „niepodległości” miał swoiste znaczenie. Pojęcie „wolność” i „tożsamość” miało jednakowe znaczenie w dyskusji ideologów polskiej myśli politycznej. Do takiego stanu rzeczy przyczyniła się tragiczna historia narodu polskiego.

W wyniku przemian dziewiętnastowiecznych Polski prawie nie było na mapie. Grupy społeczne przestały praktycznie istnieć.  Polskie granice z 1772 roku stanowiły wspomnienie zapisane na kartach książek historycznych. W złej kondycji znajdowały się również gospodarka i polityka. Pozostała jedynie grupa uczonych i artystów, którzy byli świadomi swojej polskości. Uważali, że państwo polskie należało odbudować na nowo.

Jednym z najważniejszych przedmiotów rozważań politycznych były sposoby prowadzące do niepodległości Polski. Można było zaobserwować obecność ugrupowań politycznych o różnorodnych stanowiskach politycznych. Każde z nich posiadało własny plan rozwiązania kwestii polskiej.  Zagadnienia niepodległości nie zabrakło również w deliberowaniach polskiej inteligencji, literaturze czy pieśniach i dziełach plastycznych.  Problematyka niepodległości była obecna w świadomości polskiego społeczeństwa nieustannie, nawet wtedy, gdy szansa na wolność pozostawała kwestią odległą.

Dla Narodowej Demokracji idea niepodległości stanowiła kluczową sprawę w prowadzonej działalności. Była obecna w myśli endeckiej praktycznie od początków jej istnienia. Z problemem niepodległości był związany szereg innych spraw, takich jak: rozważania nad narodem, społeczeństwem czy wychowaniem narodowym.

Pierwsze propozycje programowe endecji dotyczące niepodległego państwa polskiego pojawiły się wraz z narodzinami Ligi Polskiej powstałej z inicjatywy Zygmunta Miłkowskiego. Głównym postulatem Ligi Polskiej było skupienie sił i środków  na odzyskaniu niepodległości w granicach przedrozbiorowych na zasadzie federacyjnej. Drogę do wolności Liga upatrywała na drodze zwycięskiego powstania. Inaczej tę sprawę postrzegała Liga Narodowa. Jej działacze byli przekonani, że tylko systematyczna praca na rzecz umacniania narodu jest w stanie przynieść niepodległość. Krytyce była poddawana wszelka narodowo-wyzwoleńcza działalność zbrojna. Nie pozostawiono także kwestii mesjanizujących ideologii romantycznych. Według myślicieli polskiego nacjonalizmu były one destrukcyjne, podkreślały słabość Polski, przywoływały pamięć o klęskach narodowych. Odrzucali również kwestię sprzymierzenia się ludów uciskanych z wolnymi. W narodowym modelu historycznym odrzucono koncepcję, w której dzieje poszczególnych narodów stanowiły część rozwoju ludzkości.

Roman Dmowski odnosił się krytycznie do patriotyzmu „starej daty”, w którym liczono na znalezienie ostoi i pomocy u innych narodów w kwestiach walki o własne cele narodowe. W zastępstwie Dmowski postulował wymóg nieustannej pracy na rzecz narodu polskiego oraz pomnażanie dorobku kulturowego i polskich wartości duchowych. „Każdy czyn polityczny Polaka, bez względu na to gdzie jest dokonywany i przeciw komu skierowany, musi mieć na widoku interesy całego narodu”.

Jan Ludwik Popławski, jako duchowy ojciec nowoczesnej polityki polskiej, uważał, że Polska miała okazję na suwerenność tylko w przypadku wojny pomiędzy państwami zaborczymi oraz powiązanego z nią zrywu narodowego. Nie oznaczało to, że Polacy mieli biernie wyglądać okazji do przeprowadzenia powstania, ale każdego dnia podejmować wszelkie środki, które umożliwiłyby jego przeprowadzenie.

Zygmunt Balicki, podobnie jak Dmowski, potępiał ideę „za naszą i waszą wolność”. Poddawał stanowczej krytyce uczestnictwo Polaków w Wiośnie Ludów i w walkach Komuny Paryskiej, które doprowadziły do poczynienia odstępstwa od obowiązków wobec własnego narodu.

Myśliciele Narodowej Demokracji niechętnie odnosili się do koncepcji następnego powstania zbrojnego. Szanse na powodzenie takiego przedsięwzięcia były bardzo niskie, wręcz zerowe, patrząc na przeszłość Polaków i podobnego typu zrywy zbrojne. Walki zbrojne przyczyniały się jedynie do daremnego rozlewu krwi i umacniania państw zaborczych, zacieśniania współpracy między nimi. To w konsekwencji prowadziłoby do osłabienia narodu i zastoju społeczeństwa. Ideolodzy sądzili, że idea powstania narodowego dekoncentrowała naród polski, który powinien poświęcić każdą wolną chwilę na rozrost sił narodowych.

Według Romana Dmowskiego bunty zbrojne były bardzo kosztownym przedsięwzięciem. Programy dotyczące kwestii niepodległościowych powinny odrzucać zrywy narodowo – niepodległościowe, gdyż naród dopuszczając do nich, pozbawiał się największej siły, doprowadzał do daremnego rozlewu krwi. Ludzie, wyczekując na dzień powstania, zapominali o tym, że  każdego dnia trzeba „prowadzić walkę”- pomnażać siły narodowe. Jeśli powstanie wybuchłoby- byłoby złem koniecznym.

Zdaniem Jana Ludwika Popławskiego naród polski nie był przygotowany zarówno duchowo, jak i materialnie do zrywu niepodległościowego. Istniała konieczność politycznego i narodowego przygotowania do akcji zbrojnej; bez niej Polacy dążyliby do haniebnej porażki. Koniecznym było wyciąganie wniosków z nieudanych zrywów i rozważne postępowanie w walce z wrogiem.

Ocena powstania styczniowego przez Balickiego nie pozostawiła żadnych złudzeń. Depresja moralna społeczeństwa oraz olbrzymie straty materialne przyczyniły się do ogromnego osłabienia Polski. Ideolog postulował podniesienie poziomu oświaty i kultury oraz wskazywał na konieczność zmiany stosunków społecznych.

Wbrew negatywnej ocenie powstania styczniowego, myśliciel potrafił zauważyć pozytywne aspekty walki zbrojnej z zaborcami. Powstania przyczyniały się do umocnienia ducha narodowego Polaków oraz świadczyły o zaangażowaniu się w sprawę narodową. Pamięć o zrywach wyzwoleńczych powinna ciągle trwać w świadomości ludzi.

Według przedstawicieli Narodowej Demokracji sprzeciwianie się ideom narodowo-wyzwoleńczym niosło ze sobą same korzyści: poprawiało mentalność społeczeństwa, wiodło do pożądanych zmian społeczno-politycznych, co w efekcie prowadziło do pierwotnego zamysłu, jakim była niepodległość państwa polskiego. Antoni Sadzewicz wskazał na fakt, że patriotyzm polski, po rezygnacji z walk zbrojnych jako drogi do wolności kraju, ewoluował bardziej w stronę demokratyczną i stał się bardziej realny.

Podstawą walki o niepodległość była czynna walka, która opierała się na wszelkiego rodzaju biernym oporze, zwalczaniu rusyfikacji i germanizacji i dążeniu do osiągnięcia pozornych kompromisów, które dawałyby więcej praw Polakom. Żądano wręcz, aby społeczeństwo było, jak najbardziej aktywne. Miało się to wyrażać w postępie kulturalnym i ekonomicznym. Popławski wskazał, że walka czynna jest nieuniknioną fazą aktywności Polaków.

Poprzez aktywne uczestnictwo w walce, zakładano przeciwstawianie się jakimkolwiek porozumieniom z zaborcami prowadzącymi do konsensusu. Duże znaczenie miała praca organiczna, której nadawano konotacje polityczne.  Walka powinna przynosić powodzenie ekonomiczne i prowadzić do odbudowy suwerenności kraju- miała to zapewnić praca organiczna. Balicki faworyzował polską wytwórczość i zachęcał rodaków do kupowania wyłącznie „u swoich”.